'Stap met vertrouwen in het onbekende bestaan'

Het publiek moet in het middelpunt van de journalistiek komen te staan. In De Nieuwe Lezer leg ik uit hoe iedereen op een redactie hier aan bij kan dragen.

“Fundamentally, people will use media that help them be who they want to be, do what they want to do, and showcase a version of who they are and of what they do that they like.”

- Rasmus Kleis Nielsen

In deze nieuwsbrief

🔸 Over de knoop in mijn maag — en wat onze communicatiecultuur zegt over de staat van de democratie.

🔸 Najaarsupdate: over presentaties, panels en plannen voor Club PINO.

Ik heb de laatste tijd een knoop in m’n maag, en ik had daar zoveel last van dat het me vorige week niet lukte om hier een logisch verhaal neer te zetten. De knoop is inmiddels ontward, en dit is hoe dat ging.

Op het B*Future Festival in Bonn zat ik te luisteren naar Jakob Moll, de uitgever van Zetland, toen hij zei: journalistiek is een cultureel product. Zetland breidt uit naar Finland, Noorwegen en Duitsland en Moll deelde zijn observatie dat de culturele verschillen tussen die landen doorwerken in de journalistiek, maar dat de uitdagingen gelijk zijn. Een mogelijke oplossing is om binnen Europa onderling de verbinding te zoeken, zei Moll, en te stoppen met te kijken naar de VS voor oplossingen.

Volgens mij zijn niet alleen de journalistieke uitdagingen gelijk, maar de democratische ook. Rechtspopulisten die democratische waarden en instituten minachten, demonstraties waarbij fascistische uitingen niet langer de uitzondering zijn, maar de regel en toenemende vreemdelingenhaat.

Cultuur van communicatie

Van het voorjaar schreef ik over ‘The Paradox of Democracy’. Hierin bepleiten auteurs Zac Gershberg en Sean Illing dat democratieën worden gedefinieerd door hun cultuur van communicatie. De open communicatiecultuur die een liberale democratie nodig heeft, is tegelijkertijd haar achilleshiel: kwaadwillenden kunnen die open communicatiecultuur misbruiken om ondemocratische ideeën te verspreiden. Hierdoor verzwakt de democratie, en kan die op termijn worden vervangen door een autocratie of dictatuur.

Hoewel het hier nog niet zover is, geldt in Nederland in toenemende mate het recht van de hardst roepende. Een bekende tactiek van extreemrechts is het overnemen van het narratief door hun standpunten maar eindeloos te herhalen, waardoor die normaliseren en gemeengoed worden. Als je maar hard genoeg roept dat asielmigratie de oorzaak is van alle problemen, is het jaren later al twee keer op rij het belangrijkste verkiezingsthema. Als je maar hard genoeg roept dat politiek en instituties niet functioneren, gaan mensen ze vanzelf wantrouwen, zich ertegen uitspreken en daar naar handelen.

Binaire wereld

Ook kwam in Bonn de ‘binary world’ waarin we lijken te leven veel ter sprake: je bent voor of tegen maatregelen tegen klimaatverandering, je vindt dat er een asielzoekerscentrum in je buurt mag komen of niet, je bent links progressief of rechts conservatief. De manier waarop de werkelijkheid wordt weergegeven is in toenemende mate binair, met weinig ruimte voor nuance of complexiteit.

Algoritmes van sociale platforms spinnen garen bij controverse, maar de journalistiek ook. De basisregel van het nieuws is dat het pas nieuws is als het afwijkt: man bijt hond is nieuws, hond bijt man niet. Journalisten leren te zoeken naar de anomalieën, samenstellers zoeken naar het opvallendste feitje uit het stuk om in een kop of social media post te zetten. Zo worden de meest controversiële gebeurtenissen, feiten, meningen of ervaringen belicht. Omdat mensen niet van onzekerheden houden, proberen ze het ongewisse te reduceren door er meer over te weten te komen, waardoor deze producties goed zullen bekeken, gelezen of beluisterd worden.

Kortom, onze communicatiecultuur is er een van uitersten en zo is onze democratie er ook eentje geworden. Een cultuur waarin verschillen de boventoon voeren, waarin dat wat ons verschillend maakt geen uitnodiging is om elkaar beter te leren kennen, maar een reden tot uitsluiting.

Meer informatie?

Op de radio en via Instagram krijg ik de laatste weken advertenties voorgeschoteld van journalistieke titels die zeggen dat ik bij hen echt de informatie krijg die ik nodig heb om geïnformeerd een vakje rood in te kleuren op 29 oktober. Bij NRC heb ik ook dat soort campagnes gedaan met diezelfde boodschap, maar is nog meer informatie wel dat wat mensen nodig hebben? Ik niet, moet ik zeggen. Ik zoek naar verbinding en oplossingen, ik zoek naar een manier om kaas te maken van Hitlergroeten, genocide en vreemdelingenhaat, ik zoek naar een wereldbeeld waar ik geen buikpijn van krijg.

“Zonder gezamenlijk wereldbeeld is het steeds moeilijker om het eens te worden over de vraag wat voor samenleving we willen zijn. Maar we vinden elkaar wel in wat we afwijzen: wreedheid, vernedering, slachtofferschap” zei polarisatie-expert Hans Boutellier in een interview met de Volkskrant een paar weken geleden. In onze individualistische samenleving zoeken mensen naar een ‘sense of belonging’ op basis van een zelfgekozen identiteit, zei hij, die in toenemende mate wordt beïnvloed door wat we op Big Tech’s platforms tegenkomen. De plekken die zorgen voor polarisatie voeden onze identiteit.

Is het dan het gebrek aan dat gezamenlijke wereldbeeld dat onze communicatiecultuur in een binaire greep houdt? Is het hebben van een gedeelde werkelijkheid de manier om ons eruit te ontworstelen? “Een term geboren uit wanhoop”, omschreef schrijver Ernestine Comvalius ‘een gedeelde werkelijkheid’ afgelopen zomer op een bijeenkomst van Stichting Democratie en Media. En daar slaat ze de spijker op de kop, want als niemand zich meer herkent in de wereld waarin die leeft, zijn wanhoopsdaden zoals je afkeren met geweld of apathie helemaal niet zo gek.

“Stap met vertrouwen in het onbekende bestaan”, adviseerde Comvalius de toehoorders op die warme dag in juni. Bij het opnieuw beluisteren van de toespraak van Comvalius ontwarde de knoop in mijn maag. Een weg uit de binaire communicatiecultuur, die we hebben gecreëerd, is een enkeltje richting een onbekend bestaan, waarin meerstemmigheid de gedeelde werkelijkheid vormt.

Op naar het onbekende

Het onbekende bestaan - een plek om te dromen over een communicatiecultuur die niet draait om tegenstelling, maar om verbinding met en zorg voor elkaar. Over een sense of belonging gebaseerd op wat we delen, waarin ruimte is voor hoe we van elkaar verschillen en we zoeken naar wederzijds begrip. Waar journalistiek wordt gewaardeerd vanwege de impact die het creëert, niet vanwege het volume van kijkcijfers of abonnementen die het oplevert. Waar de hardroependen niet anders worden behandeld dan zachtpratenden.

Dit klinkt nu misschien wel heel erg stichtelijk allemaal, maar ik zie geen andere manier om tegenwicht te bieden tegen de binaire sentimenten die worden aangemoedigd en gecultiveerd door populistisch en/of extreemrechtse politici en Big Tech autocraten. Zij schaden onze open communicatiecultuur en democratische samenleving - precies datgene waar de journalistiek voor staat en nodig heeft, en die de journalistiek moet bewaken.

Dus lieve lezers, op het naar het onbekende! In de komende nieuwsbrieven wil ik, geheel in de traditie van het ongewisse reduceren, onderzoeken hoe dat onbekende eruit kan zien. Heb je ideeën, vragen, ervaringen of meningen die hier aan bij kunnen dragen? Mijn inbox staat altijd open voor jullie.

📹 Bekijk hier de voordracht van Ernestine Comvalius

🍁 Najaarsupdate

Het najaar is met een vliegende start begonnen: met panels modereren op het eerste Festival van de Journalistiek in Deventer en presentatie als onderdeel van een workshop in Bonn over de waarde van luisteren, met mijn samenwerkcollega’s (zie foto) van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Afgelopen week gaf ik een presentatie over hoe jongeren interacteren met het informatie ecosysteem en hoe je daarop in kunt spelen.

De komende weken staan veel in het teken van Club PINO (volg je ons al op LinkedIn?). Het Incubator programma loopt af eind november, maar het zou zo maar kunnen dat je ook na die tijd ons blijft horen… Ik houd jullie natuurlijk op de hoogte!

Vorige edities van De Nieuwe Lezer

▪️ De Paradox van Publieksbetrokkenheid

▪️ Even bijpraten: invites en updates

▪️ De ‘traffic apocalypse’ en het probleem dat het blootlegt